ẤN ĐỘ GIÀU LÊN NHƯNG VÌ SAO CUỘC CHIẾN VỚI NƯỚC BẨN VÀ RÁC THẢI VẪN CHƯA KẾT THÚC
Một nồi cơm bị nêm nhầm bột giặt khiến hàng chục học sinh nhập viện nghe giống một tai nạn khó tin. Nhưng nếu chỉ nhìn đó là lỗi của một người nấu bếp thì chúng ta đã bỏ qua phần quan trọng nhất. Bởi phía sau một bữa ăn không an toàn có thể là cả một chuỗi vấn đề về nước sạch, vệ sinh, quản trị và điều kiện sống. Điều Alex quan tâm không phải là tại sao một người có thể nhầm bột giặt với muối, mà là vì sao những rủi ro vệ sinh cơ bản vẫn có thể tồn tại trong một quốc gia đang vươn lên thành cường quốc.
Ấn Độ hiện sở hữu công nghệ vũ trụ, ngành công nghệ thông tin khổng lồ và một nền kinh tế thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Nhưng ngay trong lòng những thành phố hiện đại vẫn tồn tại những khu vực thiếu nước sạch, hệ thống thoát nước yếu, xử lý rác chưa đồng bộ và điều kiện vệ sinh thực phẩm rất khác nhau. Đây chính là nghịch lý phát triển mà nhiều quốc gia đông dân từng gặp: công nghệ có thể tiến rất nhanh, trong khi hạ tầng xã hội lại mất hàng thập kỷ để bắt kịp. Một quốc gia có thể đưa tàu lên Mặt Trăng, nhưng để đưa nước sạch và nhà vệ sinh đạt chuẩn đến từng hộ gia đình lại là một cuộc chiến hoàn toàn khác.
Nhìn kỹ sẽ thấy, vấn đề lớn nhất không phải “Người Ấn Độ có sạch hay không”. Cách đặt câu hỏi ấy quá đơn giản. Vấn đề thực sự là một hệ thống xã hội có tạo ra đủ động lực để mỗi người bảo vệ không gian chung hay không. Rác thải, nước thải và vệ sinh thực phẩm không phải những vấn đề tồn tại riêng biệt. Chúng liên kết thành một chuỗi: Chất thải không được xử lý làm ô nhiễm nguồn nước; nguồn nước ấy lại được sử dụng trong sinh hoạt và sản xuất; thực phẩm tiếp tục đi qua một hệ thống chế biến thiếu tiêu chuẩn; Cuối cùng rủi ro quay trở lại cơ thể con người.
Ấn Độ từng có hàng trăm triệu người đại tiện ngoài trời, buộc chính phủ phải phát động Swachh Bharat Mission từ năm 2014. Đây không đơn thuần là một chiến dịch xây nhà vệ sinh. Nó là nỗ lực thay đổi hành vi của một xã hội khổng lồ, nơi thói quen sinh hoạt đã tồn tại qua nhiều thế hệ. UNICEF từng ghi nhận khoảng 568 triệu người Ấn Độ vẫn đại tiện ngoài trời vào năm 2015. Con số ấy cho thấy quy mô của vấn đề trước khi chiến dịch cải cách được triển khai trên diện rộng. Khi một thói quen đã tồn tại đủ lâu, xây một công trình mới dễ hơn nhiều so với việc thay đổi cách con người sử dụng nó.
Tầng sâu hơn nằm ở lịch sử xã hội. Hệ thống đẳng cấp từng gắn nhiều công việc vệ sinh nặng nhọc với các cộng đồng Dalit, tạo ra một di sản rất phức tạp về phân công lao động và phẩm giá xã hội. Khi một công việc bị xem là thấp kém và được mặc định dành cho “Người khác”, trách nhiệm với môi trường chung rất dễ bị đẩy ra khỏi ý thức của cộng đồng. Đây không phải lời giải thích cho mọi vấn đề vệ sinh tại Ấn Độ, nhưng nó giúp chúng ta hiểu vì sao việc thay đổi một cấu trúc xã hội lâu đời khó hơn rất nhiều so với việc ban hành một đạo luật.
Tôn giáo cũng cần được nhìn một cách tỉnh táo. Với nhiều người Ấn Độ, những dòng sông linh thiêng như Ganga không chỉ là nguồn nước mà còn mang ý nghĩa văn hóa và tâm linh sâu sắc. Một dòng sông có thể được xem là thiêng về mặt tinh thần nhưng đồng thời vẫn ô nhiễm về mặt sinh học. Hai điều đó hoàn toàn có thể tồn tại cùng lúc. Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi niềm tin văn hóa và tiêu chuẩn khoa học bị đặt vào hai hệ quy chiếu khác nhau, khiến việc thay đổi hành vi trở nên khó khăn hơn.
Nhưng tầng sâu nhất vẫn là tiền bạc. Người giàu có thể mua nước đóng chai, máy lọc, thực phẩm chất lượng cao và sống trong những khu đô thị được quản lý tốt. Người nghèo thì không có nhiều lựa chọn như vậy. Vì thế, ô nhiễm luôn đánh mạnh nhất vào những người ít khả năng tự bảo vệ mình nhất. Một xã hội có thể cùng tồn tại hai thế giới: một thế giới với bệnh viện tư, nước tinh khiết và nhà hàng cao cấp; Thế giới còn lại sống cạnh cống rãnh, rác thải và nguồn nước không an toàn.
Đó mới là câu chuyện thật sự phía sau những video về “Ấn Độ bẩn” trên mạng xã hội. Những hình ảnh ấy có thể gây sốc, nhưng chúng chỉ là triệu chứng. Căn bệnh nằm ở khoảng cách giữa tốc độ phát triển kinh tế và tốc độ hiện đại hóa đời sống xã hội.
Ấn Độ đang thay đổi. Tỷ lệ tử vong trẻ em đã giảm mạnh trong nhiều thập kỷ, hàng triệu nhà vệ sinh đã được xây dựng và nhận thức về vệ sinh cũng thay đổi nhanh chóng. Nhưng để trở thành một cường quốc thực sự, Ấn Độ không chỉ cần tên lửa, công nghệ và GDP. Họ cần biến sức mạnh ấy thành những thứ rất bình thường: Nước sạch, thực phẩm an toàn, đường phố sạch và một hệ thống công cộng mà người giàu lẫn người nghèo đều có thể tin tưởng.
Bởi sức mạnh của một quốc gia cuối cùng không được đo bằng việc nó có thể đưa bao nhiêu vệ tinh lên quỹ đạo, mà còn bằng việc một đứa trẻ nghèo có thể uống một cốc nước mà không phải đánh cược với sức khỏe của mình.
Theo bạn, vấn đề vệ sinh của Ấn Độ chủ yếu là bài toán hạ tầng, di sản xã hội hay khoảng cách giàu nghèo? Hãy để lại góc nhìn của bạn dưới phần bình luận. Theo dõi Alexander VI nếu bạn muốn cùng Alex đào sâu những câu chuyện phía sau các con số và những gì đang thực sự vận hành bên dưới bề mặt.
Alexander
_____________
Tien Tran gởi