Hai Nhà, Một Cái Cổng
Vì Sao Mỹ Muốn Có Tiếng Nói Trong Chuyện Canada Làm Ăn Với Thế Giới?
Cuộc chiến thương mại Mỹ-Canada tuần này vừa lộ ra cái nút thắt thật sự đã khiến bàn đàm phán đổ vỡ. Theo phía Canada, vào những giờ phút cuối cùng, Mỹ đã đưa ra một đòi hỏi mà Ottawa cho là không thể chấp nhận:
Mỹ muốn có tiếng nói, muốn được quyền hạn chế, trong việc Canada ký kết các thỏa thuận thương mại với những nước thứ ba khác. Thủ tướng Canada gọi đây là điều đe dọa tới "kế hoạch đa dạng hóa thị trường" của họ. Vài nhà ngoại giao Canada thì gọi thẳng nó là một "viên thuốc độc."
Nghe qua, đòi hỏi này của Mỹ có vẻ ngang ngược thật. Người ta sẽ dễ dàng kết luận: đây rõ ràng là nước lớn xen vào chuyện nội bộ, chà đạp lên sự độc lập, tự do, tự chủ của một quốc gia khác. Canada là một nước có chủ quyền, họ muốn làm ăn buôn bán với ai là quyền của họ, mắc mớ gì tới Mỹ mà Mỹ đòi có tiếng nói? Nghe hợp lý đúng không ???
Nhưng đời sống, cũng như bang giao giữa các quốc gia, thường phức tạp hơn cái vẻ ngoài của nó. Và để hiểu tại sao Mỹ lại đưa ra một đòi hỏi nghe có vẻ vô lý như vậy, mình xin kể một câu chuyện rất đời thường, một câu chuyện hàng xóm mà ai trong chúng ta cũng có thể hình dung được.
Hãy tưởng tượng có hai nhà ở sát vách nhau. Nhà tôi thì lớn, khá giả. Nhà anh hàng xóm thì nhỏ hơn. Điều đặc biệt là hai nhà chung nhau một cái cổng, một lối ra vào duy nhất. Vì nhà tôi có điều kiện, tôi bỏ tiền ra nuôi một đàn chó dữ, xây một hệ thống an ninh, thuê người canh gác cái cổng đó. Và cái sự bảo vệ ấy, hiển nhiên, không chỉ giữ an toàn cho nhà tôi, mà giữ an toàn cho cả nhà anh hàng xóm luôn. Bao nhiêu năm nay, anh hàng xóm cứ thế đi ra đi vào bình yên, chẳng tốn một xu tiền bảo vệ, vì đã có cái cổng nhà tôi che chắn cho cả hai.
Đây chính là mối quan hệ giữa Mỹ và Canada suốt mấy chục năm qua. Nước Mỹ, với sức mạnh quân sự và kinh tế của mình, trên thực tế đã đóng vai trò là cái cổng an ninh giữ nhà cho cả khu vực Bắc Mỹ. Canada được hưởng cái ô an ninh đó gần như miễn phí, tiết kiệm được biết bao nhiêu tiền quốc phòng, để yên tâm phát triển kinh tế. Cái sự thật này thì ai cũng biết, dù không mấy khi nói ra.
Bây giờ, hãy quay lại câu chuyện hai nhà chung cổng. Một ngày nọ, tôi để ý thấy anh hàng xóm bắt đầu kết giao với những người mà tôi thấy rất đáng ngờ. Anh làm ăn với những kẻ mà tôi biết rõ là chuyên trộm cắp, lừa đảo, thậm chí có kẻ từng nhiều lần rình mò tìm cách đột nhập vào chính nhà tôi. Rồi anh còn thân thiết tới mức dẫn những người đó qua lại cái cổng chung của chúng ta, đưa họ vào tận sân nhà anh chơi. Câu hỏi đặt ra là: tôi có nên lo lắng không? Cái cổng đó là cổng chung. Đàn chó, hệ thống an ninh đó là của tôi bỏ tiền ra nuôi. Nếu tôi cứ để mặc anh muốn dẫn ai qua cổng thì dẫn, thì lỡ một ngày, chính những kẻ gian mà anh dẫn vào đó quay sang đột nhập nhà tôi, hoặc lợi dụng cái cổng chung để làm chuyện xấu, thì tôi lãnh đủ. Cái an ninh mà tôi bỏ tiền, bỏ công gây dựng để bảo vệ cả hai nhà, có thể bị chính sự bất cẩn của anh làm cho thủng lưới.
Đây, dù người ta có đồng ý hay không, chính là cái logic đằng sau đòi hỏi của Mỹ. Cái mà Mỹ lo ngại nhất, không phải là chuyện Canada làm ăn với một nước bạn bè tử tế nào đó. Cái Mỹ lo, là chuyện Canada mở cửa làm ăn sâu rộng với những đối thủ chiến lược của Mỹ, mà cụ thể nhất là Trung Quốc. Bởi vì hai nền kinh tế Mỹ và Canada gắn kết với nhau chặt chẽ tới mức gần như là một. Hàng hóa, linh kiện, dòng vốn chảy qua lại biên giới hai nước một cách tự do. Nếu Canada trở thành một cái cửa sau, một cái cổng để hàng hóa, công nghệ, hay ảnh hưởng của một đối thủ chiến lược tuồn vào thị trường chung Bắc Mỹ, thì cái an ninh kinh tế của Mỹ, và của cả chính Canada, đều bị đe dọa. Người Mỹ đã từng nói tới chuyện này, khi có tin Canada tính nới lỏng làm ăn với Trung Quốc, phía Mỹ lập tức cảnh báo sẽ áp thuế nặng. Không phải vì ghét bỏ gì Canada, mà vì cái cổng đó là cổng chung.
Tất nhiên, để công bằng, phải thấy rằng phía Canada cũng có cái lý rất chính đáng của họ. Không một quốc gia có lòng tự trọng nào lại muốn bị một nước khác, dù là đồng minh thân thiết, nắm quyền quyết định xem mình được làm ăn với ai, không được làm ăn với ai. Đó là đụng chạm tới chủ quyền, tới thể diện quốc gia. Anh hàng xóm trong câu chuyện của mình cũng sẽ tức giận mà nói: nhà tôi là nhà tôi, tôi muốn kết bạn với ai là quyền của tôi, anh dựa vào đâu mà cấm cản? Và về mặt nguyên tắc, anh ta không sai. Đây chính là cái thế lưỡng nan, cái chỗ khó của cả hai bên: một bên lo cho an ninh chung của cái cổng, một bên muốn giữ quyền tự chủ của nhà mình. Cả hai đều có lý của mình, và đó là lý do vì sao cuộc đàm phán đổ vỡ.
Nhưng điều mình muốn nói ở đây, là đừng vội nhìn cái tiêu đề "Mỹ đòi có tiếng nói trong thương mại của Canada" rồi lập tức kết luận rằng Mỹ đang bắt nạt, đang ngang ngược. Bởi vì đằng sau cái đòi hỏi tưởng như vô lý đó, là một mối lo có thật về an ninh chung, về cái cổng chung mà hai bên cùng đi. Trong một thế giới mà các nền kinh tế gắn kết với nhau chằng chịt, thì ranh giới giữa "chuyện nhà anh" và "chuyện nhà tôi" nhiều khi không còn rạch ròi như người ta tưởng.
Việc làm ăn của một quốc gia, trong nhiều trường hợp, có thể ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh của quốc gia láng giềng.
Và có lẽ, bài học sâu xa nhất từ câu chuyện này, không phải là chuyện ai đúng ai sai, mà là một sự thật giản dị về mọi mối quan hệ, dù giữa hai nhà hàng xóm hay giữa hai quốc gia: khi anh được hưởng sự bảo vệ, sự che chở từ một ai đó, thì anh cũng khó lòng đòi hỏi một sự tự do tuyệt đối, tách biệt hoàn toàn, như thể sự che chở đó là điều nghiễm nhiên trên trời rơi xuống. Tự do và trách nhiệm, quyền lợi và ràng buộc, thường đi liền với nhau. Còn nếu anh hàng xóm thật sự muốn có toàn quyền dẫn bất cứ ai qua cổng mà không cần hỏi ai, thì có lẽ, cái giá của sự tự do tuyệt đối đó, là anh phải tự bỏ tiền ra xây lấy cái cổng của riêng mình, tự nuôi lấy đàn chó của riêng mình. Mà điều đó, như ai cũng biết, chẳng hề rẻ chút nào.
Còn bạn, bạn nghĩ trong một mối quan hệ mà hai bên cùng chung lợi ích và cùng chung rủi ro như vậy, thì đâu mới là ranh giới hợp lý giữa quyền tự chủ của mỗi bên và trách nhiệm chung mà cả hai phải cùng gánh vác?
Ryan Phan
_____________
Đỗ Hứng gởi