Ý Nghĩa Quá Đường Trong Thiền Môn
“Quá đường” là nghi thức tập thể của chư Tăng Ni khi dùng cơm trong chốn thiền môn. Chữ “quá” là đi qua, “đường” là nhà lớn, tức Trai đường — nơi đại chúng tập trung thọ trai. Tuy là bữa ăn thường nhật, nhưng trong Thiền môn, quá đường chính là một pháp tu rất sâu sắc.
1. Ăn cơm trong chánh niệm
Người đời ăn để no bụng, còn người tu ăn để nuôi thân hành đạo.
Khi quá đường, đại chúng giữ im lặng, nhiếp tâm, quán niệm từng muỗng cơm, biết rõ công lao của đàn-na tín thí, nhờ đó đoạn trừ tâm tham đắm vị ngon.
Cho nên trong nhà Thiền có câu:
“Ăn cơm phải ăn cho rõ ràng,
Mặc áo phải mặc cho tỉnh thức.”
2. Nuôi lớn tinh thần hòa hợp
Đại chúng cùng ngồi, cùng ăn, cùng thọ dụng như nhau; không phân biệt sang hèn, chức vị hay tuổi hạ. Điều ấy biểu hiện tinh thần:
* Lục hòa cộng trụ
* Bình đẳng vô ngã
* Đồng cam cộng khổ
Một bữa cơm nhưng nuôi lớn tình huynh đệ trong Tăng đoàn.
3. Thực hành oai nghi tế hạnh
Từ lúc nghe bảng, đắp y, vào Trai đường, cầm bát, dùng đũa… tất cả đều có phép tắc. Người tu học từng hành động nhỏ để nuôi dưỡng:
* Sự tỉnh thức
* Tính trang nghiêm
* Đức nhẫn nại
* Tâm cung kính
Vì thế, quá đường không chỉ là ăn cơm mà là học đạo trong từng cử chỉ.
4. Quán niệm để đoạn trừ tham tâm
Trong lúc thọ trai, hành giả quán tưởng:
* Một hạt cơm do nhiều công sức tạo thành
* Người tín thí cúng dường bằng tâm thành kính
* Nếu không có công đức tu hành thì khó tiêu của tín thí
Do đó, ăn không phải để hưởng thụ mà để:
“Phòng tâm ly quá, tham đẳng vi tông.”
Nghĩa là ngăn ngừa tâm lỗi lầm, lấy việc dứt tham làm gốc.
5. Thiền ngay trong bữa ăn
Thiền không chỉ ở lúc tọa thiền hay tụng kinh. Trong Thiền môn:
* Đi là thiền
* Làm việc là thiền
* Ăn cơm cũng là thiền
Khi đại chúng im lặng thọ trai, thân tâm an trú trong hiện tại, ấy chính là thiền vị hiện tiền.
TÁM ĐIỀU LỢI ÍCH KHI THEO CHÚNG QUÁ ĐƯỜNG
“Quá đường” không chỉ là dùng bữa, mà còn là pháp tu nuôi lớn chánh niệm, oai nghi và tinh thần hòa hợp của Tăng đoàn. Người biết theo chúng quá đường sẽ được tám điều lợi ích:
1. Không giải đãi, xa lìa phóng dật
Trước giờ quá đường đánh bảng ba hồi gọi là “Tam thông” để đại chúng chuẩn bị thân tâm nghiêm túc.
Thông thứ nhất: chuẩn bị quá đường.
Thông thứ hai: mặc áo đắp y, tuần tự vào Trai đường.
Thông thứ ba: giữ yên lặng, chờ Hòa thượng chứng trai.
Nhờ vậy mà dứt tâm giải đãi, nuôi dưỡng tinh thần tinh tấn.
2. Tiết kiệm công sức đại chúng
Khi đại chúng quá đường đúng pháp, ban hành đường và nhà bếp dễ dàng sắp đặt, dọn thức ăn và thu dọn nhanh chóng, ngăn nắp, không rối loạn.
3. Bình đẳng vô ngã
Trong Trai đường, từ Hòa thượng đến Sa-di đều dùng thực phẩm như nhau, không phân biệt cao thấp. Đó chính là tinh thần bình đẳng và vô ngã của Phật giáo.
4. Không thiên vị trong thọ thực
Mọi vật phẩm cúng dường đều được chia đồng đều, dinh dưỡng quân bình. Nhờ vậy mà tránh tâm lựa chọn, thiên vị, đồng thời sửa đổi các tập khí không tốt trong đại chúng.
5. Đồng cam cộng khổ
Đại chúng cùng thọ dụng một bữa ăn, không khởi tâm khen chê ngon dở. Dù món đơn sơ cũng xem như vị cam lộ, sanh tâm hoan hỷ và tri túc.
6. Nuôi lớn chánh niệm
Khi quá đường phải dừng các vọng động bên ngoài, quán niệm công lao đàn-na tín thí khó tiêu, xem việc ăn như uống thuốc trị bệnh đói gầy. Vọng niệm vừa khởi liền biết mà buông xuống.
7. Như pháp như lý
Từ đời Đường trở về sau, Tự viện đông đảo, có nơi hàng ngàn người cùng thọ trai. Nếu không có nghi thức quá đường sẽ dễ sinh hỗn loạn. Nhờ có quy củ mà đại chúng được an ổn, đạo phong nghiêm tịnh.
8. Thành tựu oai nghi tế hạnh
Là đệ tử Phật, mọi cử chỉ đều cần biểu hiện sự tỉnh thức. Trong lúc quá đường, đi đứng ngồi ăn đều phải đầy đủ oai nghi, khiến người thấy nghe sanh tâm cung kính. Đó chính là lấy thân làm pháp để giáo hóa mọi người.
Hệ luận:
Quá đường tuy là việc thường nhật, nhưng nếu thực hành đúng pháp thì từng muỗng cơm, từng bước chân đều là đạo. Người biết theo chúng quá đường tức là đang học hạnh hòa hợp, tri túc và chánh niệm của người xuất gia.
Quá đường là nét đẹp đặc thù của Thiền môn Phật giáo. Một bữa cơm thanh đạm nhưng hàm chứa:
* Chánh niệm
* Bình đẳng
* Tri túc
* Oai nghi
* Và tinh thần hòa hợp thanh tịnh của Tăng già.
Cho nên cổ đức dạy:
“Trai đường là đạo tràng,
Bữa cơm là pháp vị.”
__________________
Hoang Nguyen gởi
